Tình hình những năm 1954-1960
1. Tình hình chung
Sau hiệp định Giơ-ne-vơ, đế quốc Mỹ trực tiếp nhảy vào miền Nam hất cẳng thực dân Pháp, dựng Ngô Đình Diệm làm tay sai hòng chia cắt lâu dàI đất nước ta, biến miền Nam Việt Nam thành căn cứ quân sự và thuộc địa kiểu mới của Mỹ.

Được đế quốc Mỹ ủng hộ, Ngô Đình Diệm giương cao ngọn cờ chống cộng, thẳng tay đánh phá cách mạng, chủ trương tố cộng, diệt cộng, đàn áp khủng bố dã man những người yêu nước, kháng chiến cũ, dập tắt phong trào cách mạng của đồng bào nước ta ở miền Nam.
Có Mỹ viện trợ tiền bạc, vũ khí, phương tiện chiến tranh, giúp xây dựng quân đội chính quy, dân vệ, cảnh sát. Diệm mở các chiến dịch tố cộng, đàn áp khủng bố và đưa ra luật 10/59 lê máy chém đi khắp nơi để giết hạI những ai chống lạI chế độ bán nước của chúng.
Trong 5 năm tiến hành chiến tranh, chính quyền Diệm đã bắt giam 275.000 người trong 874 nhà tù, giam lỏng cả triệu người trong 252 khu dinh đIền, khu trù mật, tra tấn tàn phế trên 530.000 người và giết chết hơn 80.000 người.
2. Tình hình miền núi tỉnh Bình Thuận
ở Bình Thuận, sau khi tiến hành 2 đợt tố cộng chà đI xát lại nhiều lần, bắt giam, bắn chế, buộc ly khai đầu thú hàng ngàn nơoòi yêu nước, kháng chiến , địch cho là cơ bản đã đánh tan phong trào cách mạng ở đồng bằng, nên từ đầu năm 1957 chúng chuyển lên đánh phá miền núi vói tên gọi lừa bịp là chiến dịch "Thượng du vận". Cuối năm 1955 trong chiến dịch Trương Tấn Bửu, địch cũng đánh miền Đông Tánh Linh. Với phương châm nhổ sạch cơ sở cách mạng ở miền núi, lấy người dân tộc trị người dân tộc, chúng càn vào các vùng căn cứ của ta lùa hết dân vào các khu tập trung.
đến năm 1959, thì các xã miền Đông, Miền Bắc Tánh Linh đều bị dồn vào các khu tập trung Bắc ruộng, Đồng Kho, Đồng Me, một số dân Nộp vào Gia Bát, Láng Cóc v.v.. Chúng lập tề điệp, xây đồn bót và tiến hành tố cộng như ở đồng bằng.
Năm 1959, Ngô Đình Diệm thành lập tỉnh Bình Tuy gồm ba huyện Hàm Tân, Tánh Linh, Hòai Đức và thị xã Lagi. ở miền núi Tánh Linh đồng bào kiên quyết đấu tranh không lập tề không chịu dồn về các khu tập trung. Anh Săng, một thanh niên dân tộc ở thôn Định miền Đông Tánh Linh đã chửi thẳng vào mặt giặc:"tao thà chết chứ không sống chung với bọn mày". anh tự rạch bụng mình và hy sinh vô cùng anh dũng làm kẻ thù phảI khiếp đảm. các cán bộ huyện, xã người kinh, người Thượng, như đồng chí Thanh, người dân tộc rai ở thôn Phú, đồng chí Hùynh Văn Ơn người K?;ho, đồng chí Nguyễn Văn Ba, Nguyễn Văn Đỉnh người Kinh bị giặc bắt tra tấn đến chết vẫn không hề khuất phục.
Nhưng lúc này thiếu sự lãnh đạo kịp thời và phương thức đấu tranh thích hợp bị địch đánh lên tục, cuối cùng các xã miền Đông, miền Bắc Tánh Linh đều bị dồn hết. Vùng căn cứ miền núi Bình Thuận chỉ còn huyện Di Linh với một tổng Cà Dòn, cho đến đầu năm 1960 còn sống hợp pháp.
Địch dồn dân qui mô, lập hệ thống "dinh đIền" Hoài Đức, Tánh Linh:
Sau khi chia huyện Tánh Linh cũ thành 2 huyện, Hoài Đức ở bắc sông La Ngà, Tánh Linh ở Nam Sông La Ngà, địch di dân lớn, nhiều đợt từ 1957 đến 1959, gồm hàng vạn người ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, lập các "dinh đIền" Bắc Núi, Bắc Ruộng, Nghị Đức, Mê Pu, Sùng Nhơn ở Hòai Đức và Gia An, Võ Xu, Hiếu Tín, Đồng Kho, Đồng Me, Tà Bao, Quan Hà ở Tánh Linh,.. Địa đIểm dinh đIền ngang cấp xã có bộ máy hành chánh đứng đầu là địa đIểm dinh đIền ngang cấp xã, có bộ màyhanh chánh đứng đầu là địa đIểm trưởng. Chúng vừa xây dựng dinh đIền vừa đẩy mạnh tố cộng kiểm sóat khống chế chặt quần chúng nên thực chất khu dinh đIền cũng là một khu tập trung.
Khu Bắc Ruộng ở ngay tại quận lỵ Hoài Đức với số dân các xã dị dồn: Bắc Ruộng 100, La Ngâu 300, La Dạ 1.200, Măng Tố 800 là một dinh đIền lớn tòan người Thượng nên địch xây dựng "dinh đIền kiểu mẫu" để tuyên truyền thắng lợi chính sách "thượng du Vận". Đồng bào đã đấu tranh đòi địch phảI cho ra rừng chặt cây, kiếm củi, háI rau, săn thú,..
Cuộc sống đồng bào Thượng rất khó khăn buộc địch thường phảI phát thực phẩm, thuốc men, quần áo để mị dân và làm cho họ không hướng về rừng núi nữa. Đích thân Diệm, Nhu thường đến trực tiếp đôn đốc xây dựng dinh đì6n này, nhưng đồng bào ở đây được đi lại tương đối tự do ngòai rừng, bà con lạI gữI được lên lạc với cán bộ, được giáo dục phát động căm thù địch, giữ vững niềm tin vào thắng lợi của cách mạng, càng tích cực đấu tranh và chuẩn bị cho ngày trở láivơI đát đai rừng núi ông bà.
3. Xã Cà Dòn hợp pháp là chỗ dựa vững chắc của huyện ủy Di Linh và tỉnh ủy Bình Thuận
Xã Cà Dòn về địch thuộc huyện Hòai Đức, về ta là tổng Cà Dònthuộc huyện Di Linh, cùng các tổng Nộp, Bao Tuân, Tố La còn sống hợp pháp, có huyện ủy Di lInh và các chi bộ xã lãnh đạo. đạI diện xã Cà dòn của địch là Kờ Diêm do ta nắm theo kiểu chính quyền hai mặt, Cà Dòn vẫn giữ được thế hợp pháp.
Đầu năm 1960, đồng chí Trần Lê, bí thư Liên tỉnh 3 vào Bình Thuận tổ chức học tập Nghị quyết 15 Trung ương cho tỉnh ủy. Xã Cà Dòn là nơI duy nhất ở miền núi Bình Thuận có phong trào mạnh, còn giữ được thế hợp pháp cần phải duy trì, phảI xây dựng thực lực chính trị mạnh, có tổ chức du kíchmật nòng cốt khi cần thiết tiến lên chiến đấu vũ trang. Nương rẫy được bố phòng để chống địch lùng sục dưới hình thức giữ rẫy, chống thú rừng.
Của cảI quý như chiêng, ché, khăn vảI thì cất giấu trong rừng. Nhưng về phương thức họat động thì đay là vấn đề rất mới, ta chưa có kinh nghiệm. Trên chưa có chỉ đạo cụ thể, sau này Lie tỉnh sẽ có chỉ thị thêm.
Đơn vị 2-9 tỉnh thành lập ngày 2-9-59 nên có tên là đơn vị 2-9 có 1b (thiếu) 24 người. Cán bộ là sĩ quan tập kết về. Chiến sĩ là cơ sở chính trị thóat ly, được bố trí phân tán trong dân, làm công tác dân vận, nhưng còn dấu súng, tránh địch và không được nổ súng.
4. Cà Dòn, Tố La bị dồn dân
Đầu năm 1960 đ5ch thấy các xã Cà dòn, Tố La còn ở trên núi xa nên chủ trương dồn hết luôn về Bắc Ruộng. Ngày 5-5-1960 quận Hòai Đức huy động một số lớn quân cộng hòa, bảo an ập vào các xóm Cà Dòn dồn dân về Bắc Ruộng-Hòai Đức. Nhờ có chuẩn bị trước nên có một số không bị dồn, tòan tổng có 1.600 dân bị lùa mất 900. Tỉnh, huyện lập tức đưa số còn lạI lên bất hợp pháp , lập căn cứ bí mật trong rừng để giữ dân. Đơn vị 2-9 ở luôn trong dân không đấu vũ khí nữa, nhưng vẫn chưa được nổ sung, chỉ gíup dân bố phòng và hướng dẫn tránh lánh khi có địch. Qua một tháng, tỉnh sơ kết công tác biểu dương 2-9 làm tốt công tác dân vận. Ngày 7-5-1960 địch dồn tiếp 1.800 dân Tố La cùng về khu tập trung Bắc Ruộng, trừ 3 xóm Ten Làng, Tố Nỏ, Núi Nhùm không bị dồn.
Thời gian này có mấy trường hợp đáng chú ý:
Tháng 3-1960 ở hai xóm Đạch, Tân Bưởi của Cà Dòn cán bộ sợ bị địch dồn dân đã bí mật đưa cả xóm lên núi cao lập căn cứ bố phòng. địch đI lùng sục trong 1 tháng, bị thương hầm chông, băng cung hơn 30 tên. Khi Cà Dòn bị dồn thì đạch, Tân Bưởi không bị dồn.
Sau dồn dân địch thường xuyên hành quân đánh phá các xóm, anh Kờ Nộp, một thanh niên xóm Đăng min đã dùng phản xà (xà ben) đâm chết một tên thiếu úy ngụy ở rẫy.
Cũng khỏang tháng 2-1960 đồng bào 3 xóm Ten Làng, Tố Nỏ, Núi Nhùm cũng đã lên núi cao sống bất hợp pháp, được cán bộ hướng dẫn bố phòng chống địch.
5. Biệt kích tàn sát xóm Quao
Sau dồn, địch liên tục dùng các tóan biệt kích lên căn cứ cắt rừng tìm các xóm tản cư tàn sát để buộc họ phảI chạy hết xuống Bắc Ruộng. Ngày 25-5-1960, 1 tóan biệt kích thọc trúng xóm Quao bắn chết 5 người. Đồng chí Nguyễn Đòan Tụ chiến sĩ 2-9 đang cách đó 500m, nghe tiếng súng vội vàng cùng 2 du kích chạy đến thấy đồng bào bị giết, nghĩ mình không làm tròn nhiệm vụ bảo vệ dân bèn đuổi theo thấy địch đang ở trong một chòi rẫy. Tụ bắn một phát làm bị thương 1 tên địch, chúng kéo nhau bỏ chạy. Tụ thu 1 tấm bông sô, 1 dao gâm và một số đạn thompson.
6. Diệt biệt kích ở La Hon ngày 26-5-1960
Biệt kích đánh căn cứ đe dọa nghiêm trọng số đồng bào còn lạI, ta không đánh thì khó bảo vệ được dân, xóm Quao bị tàn sát, dân càng xao xuyến lo sợ. Tỉnh ủy cho đánh biệt kích nhưng phải chắc, gọn, bí mật. Đồng chí Tư Thanh chỉ huy trưởng 2-9 thực hiện và đã giao nhiệm vụ cho đồng chí Đồng. Đồng chí Tám Cảnh, bí thư huyện ủy Di Linh đI Bắc Ruộng về cũng gặp đồng chí Đồng bàn bạc giúp ý kiến cho 2-9 đánh trận này, Đồng đã phục đánh tại dốc La Hon vào sáng 26-5 địch lọt vào trận địa ta nổ súng, bắt gọn cả tóan, thu 4 thompson. Biết còn 1 tóan đi sau, Đồng dẫn quân đI phục tiếp cách đó vài trăm mét giao cho đồng chí Giang đưa tù binh vào rừng khai thác. Tù binh bung chạy, Giang bắn mấy lọat tiểu liên nhưng chỉ bắt được 2 tên, sau đó ta giáo dục rồi thả. Tù binh Mang Đỏ về Bắc Ruộng, tù binh Nguyễn Thiệp về Lagi đều nói tốt cho cách mạng. Trận đánh có tác dụng làm địch không dám cho biệt kích đánh căn cứ nữa. Vì không gọn nên không giữ được bí mật, địch biết ta có đánh nhưng lực lượng nhỏ không đáng kể.