Xung quanh một tập tục

Chị Bờ Đam Thị Hem, sinh năm 1960, con gái lớn của ông K’Giá, kể: “Ba em về nhà bà con được mấy đêm thì tụi em thấy nhớ cha lắm… Em thấy tục lệ này có gì đó quá vô lý, nên sau đó, tụi em lại đến nhà bà con đưa ông về nhà nuôi, không cho ông ở đó nữa vì ông quá già rồi, mà nhà bà con em cũng nghèo”.

Ông K’Giá về sống với các con ông được hai năm thì bà Bờ Đam Mẵng, 55 tuổi, chồng chết 4 năm trước, không con, đưa lễ vật  bắt ông K’Giá về làm chồng.  Lễ cưới gồm 30 lá khăn, một con heo khoảng 50 ký, một con gà trống và 3 ché rượu cần. Các con ông  đều đồng ý cho bà Mẵng bắt ba mình bởi từ khi mẹ qua đời, họ chỉ lo cho người cha cái ăn, cái uống… còn cái buồn, cái vui thì không lo được.

Tôi  đến thăm ông K’Giá vào một ngày trong tháng 7 mới đây. Ông đang ngồi với chiếc kèn bầu dưới cái chòi đựng lúa của nhà vợ ông- bà Mẵng. Ngồi một mình, thỉnh thoảng ông đưa kèn lên môi thổi. Quái lạ, tiếng kèn của ông tôi nghe dường như buồn buồn, khác với tiếng kèn của vài năm trước đó, khi ông còn sống trong căn nhà cũ. Vốn là người quen biết lâu năm, ông không ngần ngại nói: ông sống với bà Mãng không khổ, nhưng  vẫn nhớ mẹ của con Hem. Đêm đầu tiên ngủ với vợ mới, lòng ông vẫn nhớ mùi nắng trên tóc của người vợ cũ. Có nhiều đêm ông nằm mơ thấy bà về thăm. Giật mình thức giấc, nước mắt ông ướt một bên má. Bà vợ hai hỏi ông khóc vì chuyện gì? Ông kể lại giấc mơ. Vợ ông hiện thời yên lặng. Lúc này điều mong muốn duy nhất của ông mong được Giàng gọi đi trước bà Mẵng - người ông đang chung sống. Ông sợ cảnh phải trở về lại với bà con theo tục lệ của người K’ho  lần nữa.

Những đứa trẻ mồ côi

Anh Đặng Công Khanh - Bí thư Xã đoàn xã La Ngâu, nói: “Sau nhiều năm công tác tại địa phương, điều tôi day dứt chính là nhiều đứa trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ, trong khi người cha vẫn còn sống”. Anh Khanh dẫn tôi đến nhà chị Thị Mẫm cũng trong xã. Chị ốm yếu và xanh xao, tưởng ngoài 60, ít ai ngờ năm nay chị mới 50 tuổi. Hiện vợ chồng chị đang nuôi con của đứa em gái, do mẹ đứa cháu đã qua đời. Chị  Mẫm có đứa em gái lấy chồng được 2 năm thì qua đời do bệnh nặng. Em rể  là Hoàng Văn Thỉnh, lúc đó mới 22 tuổi phải trở về với bà con của mình ở tỉnh Lâm Đồng, để lại cho chị Mẫm, đứa con gái tên Bờ Đam Nhã, mới 3 tháng tuổi. Dù vợ chồng chị phải nuôi 8 đứa con trong điều kiện nghèo khổ, nay thêm cháu, vẫn phải dành tiền mua sữa bò cho cháu uống thay sữa mẹ.

Chị Mẫm nói: “Hồi mẹ của con Bờ Đam Nhã chết, nhà tui còn một đứa em gái 15 tuổi. Nó không chịu bắt thằng Thỉnh làm chồng, chớ bắt thì thằng Thỉnh vẫn ở đây. Nó chịu “ nối dây”, thằng Thỉnh không phải về nhà ở Lâm Đồng đâu lớ!”. Nhìn ngôi nhà tềnh toàng, rách nát của vợ chồng chị Thị Mẫm, và nghe chuyện kể là hàng ngày cháu Bờ Đam Nhã dù mới 7 tuổi nhưng vẫn vào rừng bẻ măng, phụ vào bữa ăn của gia đình, tôi không khỏi chạnh lòng.

Hai hôm sau trong lúc tôi còn ở La Ngâu, thì bất ngờ gặp anh Thỉnh từ Lâm Đồng xuống thăm con. Anh cho biết, được một phụ nữ trên Lâm Đồng bắt làm chồng. Trước ngày về nhà người ta, anh muốn gặp con cho đỡ nhớ thương. Anh đã mua bánh cho Bờ Đam Nhã, nhưng đứa con gái thay vì mừng, lại chạy vào rừng. Anh Thỉnh rươm rướm nước mắt: “Dù sao đi nữa, em cũng phải làm đúng theo tập tục của dân tộc mình, chứ em không chống lại được”. Trường hợp của cháu Bờ Đam Nhã chỉ là một trong nhiều trường hợp mồ côi mẹ ở xã La Ngâu. Anh Hà Văn Dinh - Chủ tịch UBND xã cho biết: “Hiện nay trong xã có 7 trường hợp vợ chết. Trong đó, 5 người phải bỏ con lại để về với bà con của mình... Anh Dinh nhận định: “ Tôi chưa cho tập tục người chồng phải trở về nhà của mình sau khi vợ chết là lạc hậu. Nhưng nếu vì tập tục này mà để cho các cháu mồ côi cả cha lẫn mẹ là không công bằng”. Anh Dinh là người dân tộc K’ho, nên chắc là anh hiểu điều gì cần phải làm đối với những tập tục lâu đời của dân tộc mình.

Vẫn còn những tấm lòng...

Anh Nguyễn Văn Thiểu, người dân tộc K’ho, làm thôn trưởng rồi Bí thư Chi bộ thôn Tà Cụ, thị trấn Lạc Tánh huyện Tánh Linh, từ năm 1979 cho đến nay. Anh cho biết: trong thôn Tà Cụ, đồng bào K’ho và Rai sống chung rất hòa thuận. Phụ nữ của hai dân tộc đều theo tập tục bắt chồng và người chồng phải trở về với bà con của mình mỗi khi người vợ chết trước. Anh nhận thấy tập tục này không còn phù hợp với cuộc sống hiện nay, chính vì vậy đã vận động bà con nên không nên theo nữa. Nhiều người nghe anh, thôi về nhà bà con mỗi khi vợ chết. “ Hiện tại, thôn tôi đang còn  một trở ngại cần phải vận động, giải quyết: những người sau khi vợ chết, được phụ nữ khác bắt chồng thì không được bà con bên vợ trước cho  đem theo con”- anh Thiểu nói.

Trong thôn Tà Cụ có anh Mang Sơn - sinh năm 1975, dân tộc Rai. Tháng 3/2008, vợ anh qua đời, bỏ lại 4 đứa con. Đứa lớn 12 tuổi và đứa nhỏ mới 8 tháng tuổi. Theo lời khuyên của anh Thiểu - Bí thư chi bộ, anh Mang Sơn không về nhà theo theo tập tục, vẫn ở lại nuôi con. Sau đó, có một chị dân tộc Rai ở thôn Đồng Me, xã Đức Thuận (xã kế bên) đến ngỏ ý bắt anh làm chồng. Vậy là anh Sơn phải để các con lại cho bà ngoại nuôi... Nhà ngoại nghèo, vẫn chấp nhận nuôi 4 đứa cháu. Cả 4 cháu đều lớn lên trong sự nghèo khổ của ngoại. Thấy thương hoàn cảnh của bà cháu, anh Thiểu đề nghị ủy ban thị trấn cấp cho các con anh Sơn một căn nhà tình thương. Qua công tác nắm tình hình ở cơ sở, Hội Phụ nữ Công an huyện Tánh Linh phát hiện hoàn cảnh các con anh Sơn. Dù Hội phụ nữ Công an huyện chỉ có 5 chị, nhưng mỗi tháng mỗi chị đều trích tiền lương 20.000 đồng, cấp cho các cháu 10kg gạo, 1 hộp sữa, 1 kg đường cát. Việc tặng quà đó vẫn được thực hiện đúng, đủ hơn một năm nay. Thôi! dù ít, dù nhiều, đó cũng là những tấm lòng đáng quý, đáng trân trọng của các chị Công an huyện Tánh Linh.

Để thay đổi một tập tục là một điều không dễ dàng. Thôi thì chúng ta hãy cùng chung tay giúp đỡ những phận người phải chịu sự thiệt thòi do những tập tục tạo ra. Được thế, sẽ đỡ nặng nề day dứt hơn như khi chúng ta nghe câu nói chứa nhiều hờn trách của một chị phụ nữ người K’ho xã La Ngâu, nói với tôi mới đây: “Mất cha  chỉ mất một người, còn mất mẹ là mất tất cả!”

Phóng sự dự thi Trần Duệ