Trước khi bộ máy cai trị của chúa Nguyễn đặt chân trên vùng đất phía Nam (sau này mang tên Bình Thuận), cư dân bản địa chưa đông lắm.
Bấy giờ, đất đai còn hoang vu, thưa vắng bóng người.

Đến đầu thế kỷ 17, các nhóm di dân từ Đàng ngoài lần dò vào đây. Phần đông thuộc lớp dân nghèo ở miền duyên hải Trung, Bắc từng bị xáo trộn lớn bởi họa phân tranh gay gắt, kéo dài giữa hai phe Trịnh – Nguyễn. Nạn sưu cao, thuế nặng, nạn bắt lính, chém giết nhau khiến nhiều gia đình đành lìa bỏ quê hương, rủ nhau vào vùng đất mới để mong được sinh sống yên ổn. Kể từ năm 1693, có thêm một bộ phận khác là dân chiêu mộ theo chủ trương mở mang doanh điền của nhà Nguyễn.
Gốc gác của người Bình Thuận vốn từ tứ xứ. Phần nhiều là dân các vùng thạo nghề sóng nước, lại giỏi các nghề làm mộc, đóng ghe, xây cất, đan lát…Họ tỏ rõ ý chí, nghị lực cao và tinh thần lao động cần cù trong mọi hoạt động khai thác, chế biến. Ở Bình Thuận có rất nhiều tộc họ. Ngoài các họ phổ biến ở khắp nước, còn có một số họ khá đặc biệt như: Ôn, Đồng, Trác, Tiếu, Mãn, Biền…hiếm nghe thấy ở nơi khác. Tuy dân cư từ nhiều nơi khác hợp lại, mang theo các yếu tố địa phương riêng biệt nhưng tất cả đã sớm gắn bó, chan hòa qua sự tiếp xúc, chung đụng trong lao động và chiến đấu.
Không bao lâu, các cụm dân cư mang tính chất đồng hương cũ lập ra từng vạn, từng hộ đã kết lại với nhau, hình thành các xóm thôn, làng xã chung của mọi người.
Người Bình Thuận nổi rõ mấy tính cách: quen chịu đựng gian khổ, dám đương đầu với mọi thử thách. Quan hệ với nhau trước sau có nghĩa có tình, sẵn sàng đùm bọc giúp đỡ nhau trong khó khăn, hoạn nạn. Được thiên nhiên ưu đãi, con người quen sống hào hiệp, bao dung độ lượng, không thích tính toán hơn thiệt, càng ghét tranh chấp nhỏ nhặt. Từ đó, dễ hiểu được vì sao trong lối sống, cách suy nghĩ nói năng…thường giản dị không màu mè, khách sáo; cởi mở chân tình mà thẳng thắn, bộc trực, chẳng ưa rào đón, lại càng khinh ghét mánh mung. Đó là cốt cách đáng quý. Một tính cách nữa của người Bình Thuận đó là tinh thần chống đối không khoan nhượng sự thống trị hà khắc của đám quan quyền phong kiến, tay sai, bọn thực dân bảo hộ. Họ không chịu khoanh tay trước các hành vi bạo ngược, áp bức, không hề khuất phục trước quyền uy. Tuy khó tránh những biến đổi, tác động của hoàn cảnh tự nhiên và xã hội, song những tính cách ấy của người Bình Thuận vẫn được ổn định ở nhiều thế hệ nối tiếp.
Cũng cần hiểu thêm: do gốc gác tứ xứ, nhân dân Bình Thuận thừa hưởng một vốn từ ngữ phong phú của các miền đất nước. Trong quá trình hội tụ, nhiều dạng ngôn ngữ địa phương đã có thêm sự giao lưu, pha trộn với ngôn ngữ của cư dân bản địa. Từ đó, dần dần hình thành một giọng nói với đặc điểm về cấu trúc nội bộ ngữ âm, từ ngữ có cung bậc, giọng điệu riêng. Giọng nói của người Bình Thuận có thể nhận xét một cách hóm hỉnh là của: “Người đã rời khỏi đất miền Trung mà chưa lọt sâu vào đồng bằng Nam bộ”. Quả đúng như vậy.

(Theo baobinhthuan)